“สึนามิ” ความหมาย ปัจจัยเสี่ยง ผลกระทบ และการเตรียมตัว

“สึนามิ” ความหมาย ปัจจัยเสี่ยง ผลกระทบ และการเตรียมตัว(1)

อุ่นเรือน เล็กน้อย(2) และ อรรณพ เยื้องไธสง(3)

“สึนามิ” คือ คลื่นขนาดใหญ่ที่เคลื่อนเข้าสู่ชายฝั่งด้วยความรุนแรงและความเร็วสูง ภายหลังการเกิดแผ่นดินไหว ดินถล่ม การปะทุของภูเขาไฟ ภูเขาน้ำแข็งถล่ม หรือการตกของอุกาบาต แต่ทั้งนี้ ปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญต่อการเกิดสึนามิ เกิดจาก 3 สาเหตุหลัก คือ

  1. การเกิดแผ่นดินไหว สาเหตุหลักที่ทำให้เกิดคลื่นสึนามิ โดยการเคลื่อนตัวแบบขึ้นลงของแผ่นเปลือกโลกใต้ทะเลส่งผลให้เกิดการแทนที่ของมวลน้ำและเกิดเป็นคลื่นสึนามิขึ้น
  2. การเกิดดินถล่ม การเกิดการแทนที่มวลน้ำจากดินหรือหินที่ถล่มในทะเลและเกิดเป็นสึนามิ
  3. การปะทุของภูเขาไฟ ลาวาที่เกิดขึ้นรวมทั้งดินและหินโดยรอบไหลลงสู่ท้องทะเล ส่งผลให้เกิดการยกตัวขึ้นของมวลน้ำขนาดใหญ่และกลายเป็นสึนามิ

การเกิดสึนามิแต่ละครั้ง มักเกิดจากปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งเป็นตัวกระตุ้น ซึ่งในบางกรณีอาจมีมากกว่า 1สาเหตุ เช่น

  • เหตุการณ์สึนามิพื้นที่ เมืองปาลู เกาะสุลาเวสี อินโดนีเซีย เมื่อวันที่ 28 กันยายน 2561 ซึ่งมีสาเหตุมาจากการ เคลื่อนตัวในแนวระนาบของรอยเลื่อน “ปาลู-โครู” ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดดินถล่มในทะเลตามลักษณะความลาดชันของพื้นที่ และเกิดเป็น สึนามิขนาดใหญ่ขึ้น(4)
  • อีกกรณีที่เกิดคลื่นสึนามิ ที่อินโดนีเซียเช่นเดียวกัน ในเวลาถัดมาไม่นาน คือ เมื่อวันที่ 22 ธันวาคม 2561 ซึ่งสึนามิครั้งนี้เกิดขึ้นจากการปะทุของภูเขาไฟอะนัก กรากาตัว ที่ทำให้เกิดดินถล่มในพื้นที่โดยรอบ และส่งผลให้เกิดคลื่นสึนามิ พัดขึ้นชายฝั่งโดยรอบ(5)

ความเสี่ยงต่อสึนามิของประเทศไทย

ความเสี่ยงต่อสึนามิของประเทศในฝั่ง อันดามัน ได้แก่ ความเสี่ยงจากการเคลื่อนตัวของเปลือกโลกใต้มหาสมุทรอินเดีย บริเวณเกาะสุมาตรา ประเทศ อินโดนีเซีย ดังเช่นที่เกิดสึนามิในประเทศมาแล้วเมื่อปี 2547 สำหรับบริเวณ อ่าวไทย ความเสี่ยงต่อการเกิดสึนามิ จะเกิดจากการ เคลื่อนตัวหรือการเปลี่ยนแปลงบริเวณร่องรอยเลื่อนในประเทศฟิลิปปินส์ ที่อาจส่งผลให้เกิดสึนามิที่สามารถอ้อมตัวเข้าสู่บริเวณอ่าวไทย นับเป็นความเสี่ยงที่มีโอกาสเกิดต่ำและความรุนแรงที่เกิดขึ้นน้อยกว่าฝั่งอันดามัน

ผลกระทบจากสึนามิ

การเกิดสึนามิในแต่ละครั้งจะส่งผลให้เกิดความเสียหายอย่างมหาศาลเมื่อเทียบกับภัยพิบัติประเภทอื่นๆ โดยผลกระทบจากการเกิดสึนามิ จำแนกเป็นผลกระทบทางตรงและทางอ้อม ดังนี้

  1. มีผู้เสียชีวิตและสูญหายจำนวนมาก จากข้อมูลการเกิดสึนามิใน ปี 2547 ที่ส่งผลกระทบในประเทศอินโดนีเซีย ศรีลังกา อินเดีย และ หกจังหวัดชายฝั่งอันดามันของไทย พบว่ามียอดผู้เสียชีวิตและสูญหายมากกว่า 200,000 ราย ในจำนวนดังกล่าวมีในพื้นที่ประเทศ ไทยกว่า 5,000ราย
  2. ความสูญเสียทางเศรษฐกิจ ดังเช่นเหตุการณ์สึนามิในปี 2547 ส่งผลให้โรงแรมในประเทศไทยเสียหายกว่า 324 แห่ง ร้านค้า 346 แห่ง และร้านอาหารกว่า 345 แห่ง มีการยกเลิกการจ้างงาน รวมทั้งการยกเลิกเที่ยวบินของนักท่องเที่ยว มูลค่ากว่า 270 ล้านบาท และยังส่งผลกระทบต่อเนื่องภายหลังอีกหลายปี
  3. ระบบนิเวศเกิดการเปลี่ยนแปลง โดยเฉพาะระบบนิเวศทางทะเล และระบบนิเวศชายฝั่ง เช่นการเปลี่ยนแปลงที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำ การปนเปื้อนของสิ่งปฏิกูลในน้ำ
  4. พื้นที่ทางการเกษตรและประมงได้รับความ เสียหาย จากผลกระทบที่น้ำทะเลเข้าท่วมในพื้นที่
  5. การดำเนินชีวิตและสุขภาวะของประชาชนเป็นไปด้วยความยากลำบาก บ้านเรือนและทรัพย์สินเกิดความเสียหาย ไม่มีที่อยู่อาศัย เชื้อโรคแพร่กระจาย รวมทั้งความเครียดที่เกิดจากการสูญเสีย
  6. สูญเสียงบประมาณของรัฐในการพื้นฟู ทั้งการพื้นฟูระบบโครงสร้างพื้นฐานเช่น ถนน ไฟฟ้า น้ำประปา หน่วยงานราชการ ตลอดจนการดูแล เยียวยาผู้ประสบภัยจากสึนามิ

นอกจากนี้ยังมีกรณีที่เกิดผลกระทบด้านภัยพิบัตินิวเคลียร์ จากเหตุการณ์สึนามิในปี 2554 ที่เป็นสาเหตุให้เกิดการระเบิด ของเครื่องปฏิกรณ์ในโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟุกุชิมะไดอิช

สึนามิสามารถสร้างความเสียหายแก่โครงสร้างพื้นฐานอย่างถนนได้

การเตรียมตัวรับมือ

จากลักษณะทางกายภาพ ลักษณะภูมิประเทศ และแหล่งกำเนิดสึนามิที่แตกต่างกัน ย่อมส่งผลต่อการวางแผนเพื่อการรับมือที่ต่างกัน เพราะในขณะที่บางพื้นที่การเกิดสึนามิอาจเกิดขึ้นในระยะเวลาเพียงไม่กี่นาที แต่ในบางพื้นที่การเกิดสึนามิอาจมีเวลาเพียงพอสำหรับการอพยพประชาชนออกนอกพื้นที่ก่อนการเคลื่อนตัวของคลื่นเข้าสู่ชายฝั่ง สำหรับประเทศไทยการเตรียมตัวรับมือของประชาชนนับเป็นสิ่งที่สำคัญมากกว่าการให้ความสำคัญกับการก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐาน เพราะการสร้างสิ่งก่อสร้างเพื่อป้องกันสำหรับประเทศไทยอาจจะส่งผลกระทบต่อระบบการท่องเที่ยวของประเทศ เนื่องด้วยพื้นที่เสี่ยงภัยใน 6 จังหวัดชายฝั่งอันดามันนับเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่ได้รับความนิยม มีทัศนียภาพที่สวยงาม และสร้างรายได้ให้กับประเทศเป็นจำนวนมาก การสร้างแนวป้องกันสึนามิย่อมส่งผลเสียต่อทัศนียภาพของพื้นที่

การเตรียมความพร้อมและการรับมือต่อสึนามิแบ่งได้ 3 ระดับ

  1. ก่อนการเกิดสึนามิ ประชาชนและเจ้าหน้าที่ต้องเตรียมความพร้อมต่อการวางแผนเพื่อรับมือและอพยพประชาชนในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง เช่น การวางแผนเส้นทางการอพยพ การกำหนดป้ายบอกทิศทาง ระบบการแจ้งเตือนภัย และการกำหนดศูนย์พักพิงชั่วคราวสำหรับผู้ประสบภัยเมื่อเกิดสึนามิขึ้น
  2. ขณะเกิดสึนามิ ประชาชนต้องดำเนินการตามแผนการที่วางไว้อย่างเคร่งครัด โดยอพยพขึ้นสู่ที่สูงให้ห่างจากทะเลตามทิศทางที่กำหนด ไม่อพยพตามแนวชายฝั่งเพราะอาจปะทะกับคลื่นที่พัดเข้ามาโดยตรงเพราะอาจเกิดคลื่นสึนามิพัดเข้าสู่ชายฝั่งมากกว่า 1 ลูกต่อครั้ง ด้วยเหตุนี้ ผู้ประสบภัยจะต้องอาศัยอยู่ในพื้นที่ปลอดภัย จนกว่าจะได้รับการประกาศยืนยันจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนการกลับเข้าสู่พื้นที่
  3. ภายหลังการเกิดสึนามิ ก่อนเข้าที่พักอาศัยควรตรวจสอบความปลอดภัยของที่อยู่อาศัยก่อนการเข้าอยู่ เพราะการเกิดสึนามิมักเกิดจากการสั่นสะเทือนของแผ่นดิน จึงส่งผลต่อความมั่นคงทางโครงสร้างของที่อยู่อาศัย รวมทั้งการสั่นสะเทือนที่อาจเกิดขึ้นภายหลังจากการสั่นสะเทือนครั้งใหญ่
ระบบแจ้งเตือนภัย

สิ่งสำคัญ สำหรับการเตรียมความพร้อมในการรับมือกับสึนามิ คือ การเรียนรู้และเข้าใจกับการเกิดสึนามิที่เกิดขึ้น เพราะการเกิดสึนามิไม่จำเป็นต้องเกิดภายหลังนำ้ทะเลลดลงเสมอ แต่ขึ้นอยู่กับปัจจัยที่ส่งผลให้เกิดสึนามิ การรับข้อมูลข่าวสารจากหน่วยงานแจ้งเตือนภัยที่เกี่ยวข้องเช่น หอเตือนภัย หน่วยงานราชการในพื้นที่ หรือการถ่ายทอดสดทางโทรทัศน์ จึงเป็นสิ่งจำเป็นและเป็นแหล่งข้อมูลที่น่าเชื่อถือมากกว่าการคาดการณ์ด้วยตนเอง

(1) สรุปความจากการสัมภาษณ์ อาจารย์ ดร.ณัฎฐ์์ลีละวัฒน์อาจารย์ประจ าภาควิชาวิศวกรรมอุตสาหการ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
(2) อาจารย์ประจ าสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และผู้อ านวยการศูนย์เชื่อมโยงความรู้และการวิจัยนวัตกรรมด้านภัยพิบัติ ส านักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สสส.)
(3) นิสิต หลักสูตรสหสาขาวิชาพัฒนามนุษย์และสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และนักวิจัยผู้ช่วยศูนย์เชื่อมโยงความรู้และการวิจัยนวัตกรรมด้านภัยพิบัติ ส านักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สสส.)
(4) เหตุการณ์สึนามิเมืองปาลู ประเทศอินโดนีเซีย อ่านเพิ่มเติมที่ : https://www.bbc.com/news/world-asia-45777939?fbclid=IwAR03MPjBm%202F9ZcR8cJLK0k_PQPDhDzPs0iVW_Auqa1nk_sOCOv7C5cn_4xU
(5) เหตุการณ์สึนามิในอินโดนีเซีย จากการปะทุของภูเขาไฟอานัก กรากาตัว อ่านเพิ่มเติมที่ : https://www.bbc.com/news/world-asia-46674490?intlink_from_url=
https://www.bbc.com/news/topics/c3494ene869t/indonesia-tsunamis&link_location=live-reporting-story