ภัยแล้งคืออะไร และเกิดจากอะไร?

ภัยแล้ง หมายถึง การขาดแคลนน้ำในพื้นที่เป็นระยะเวลานาน เช่น ปริมาณน้ำฝนที่ตกน้อยลง หรือการทิ้งช่วงเป็นระยะเวลานาน และส่งผลให้เกิดความเดือดร้อน

ภัยแล้ง เกิดจากสภาพภูมิอากาศที่แปรปรวนไปจากในอดีต มีสาเหตุมาจากกิจกรรมของมนุษย์ เช่น การพัฒนาอุตสาหกรรม การบุกรุกทำลายป่า การเผาผลาญเชื้อเพลิงจากฟอสซิล ถ่านหิน และพลาสติก ซึ่งปัจจัยเหล่านี้ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ที่มีความสัมพันธ์กับสภาวะอากาศ อุณหภูมิ และความชื้นที่สูงขึ้น รวมทั้งการพัดพาของลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ และความผิดปกติของร่องลมมรสุม ที่ทำให้เกิดภาวะฝนทิ้งช่วง เช่น ในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ที่ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้มักพัดพาเข้าไม่ถึง ทำให้ปริมาณน้ำฝนลดลงและเกิดการทิ้งช่วงของฝนในพื้นที่ จึงทำให้เกิดปัญหาภัยแล้งในพื้นที่เป็นประจำทุกปี

ปัจจัยเสี่ยง

โดยปกติแล้วจากเงื่อนไขทางลักษณะทางภูมิอากาศ ภูมิประเทศ และอิทธิพลจากลมมรสุมที่พัดผ่าน ซึ่งมักส่งผลให้ประเทศไทยมักประสบปัญหาภัยแล้งใน 2 ช่วงเวลา ได้แก่

ช่วงกลางเดือนตุลาคมเป็นต้นไป โดยภูมิภาคที่ได้รับผลกระทบ ได้แก่ ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคกลาง และภาคตะวันออก โดยปริมาณน้ำฝนจะลดระดับลงจนถึงขั้นของการทิ้งช่วงของฝน และจะกลับมาตกอีกครั้งในช่วงกลางเดือนพฤษภาคมเป็นต้นไป การเกิดในลักษณะดังกล่าวมักเกิดขึ้นเป็นประจำในทุกปีโดยเฉพาะพื้นที่ตอนบนของประเทศ

ช่วงปลายเดือนมิถุนายน – กรกฎาคม ซึ่งอยู่ในช่วงของกลางฤดูฝนที่ในบางพื้นที่อาจเกิดภาวะฝนทิ้งช่วง และอาจส่งผลให้เกิดภาวะภัยแล้งได้ ลักษณะดังกล่าวนี้อาจเกิดขึ้นในบางพื้นที่ หรืออาจขยายวงกว้างในหลายพื้นที่ ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัยประกอบกัน

ภัยแล้งนับเป็นภัยพิบัติทางธรรมชาติที่ไม่ส่งผลกระทบในแบบที่แผ่กระจายเป็นวงกว้าง เหมือนกับการเกิดอุทกภัย จึงทำให้ผู้คนคิดว่าภัยแล้งเป็นภัยที่ไกลตัว และแทบไม่ได้ให้ความสนใจ โดยเฉพาะในสังคมเมือง ที่แม้ว่าพื้นที่โดยรอบจะประสบปัญหาภัยแล้งรุนแรง แต่คนในเขตเมืองก็ยังคงมีน้ำกินน้ำใช้ที่เพียงพอเสมอ แต่ทว่าสังคมไทยนั้นเป็นสังคมที่มีภาคเกษตรกรรมเป็นพื้นฐานทางเศรษฐกิจ ดังนั้นน้ำจึงถือเป็นปัจจัยสำคัญที่ใช้สำหรับหล่อเลี้ยงวิถีชีวิตของเกษตรกรที่เป็นคนส่วนใหญ่ของประเทศ ซึ่งหากเกิดภัยแล้งรุนแรง ผลผลิตทางการเกษตรได้รับความเสียหายเป็นวงกว้าง ซึ่งนั่นหมายความว่าความเสียหายจะรุนแรงและขยายวงกว้างมากขึ้นตามไปด้วย

ภัยแล้งส่งผลกระทบต่อเกษตรกรรม

ผลกระทบจากปัญหาภัยแล้ง จำแนกได้ 6 ประการ คือ

  1. ผลผลิตทางการเกษตรได้รับความเสียหาย และไม่เพียงพอต่อความต้องการของผู้บริโภค ทำให้สินค้าขาดแคลนและมีราคาที่เพิ่มสูงขึ้น ซึ่งส่งผลและมีความสัมพันธ์กับปัญหาความอดอยาก ความมั่นคงทางอาหาร สุขภาวะ และการเข้าถึงปัจจัยพื้นฐานของประชาชนผู้มีรายได้น้อย
  2. การขาดแคลนน้ำสำหรับการอุปโภค บริโภค และระบบอุตสาหกรรม เพราะในระบบอุตสาหกรรมหลายชนิด อาศัยน้ำเป็นพลังงานและช่วยในการขับเคลื่อนกระบวนการผลิต ซึ่งปัญหาดังกล่าวย่อมส่งผลต่อความเสียหายทางเศรษฐกิจและระบบการจ้างงานของพนักงานในพื้นที่
  3. ผลผลิตทางปศุสัตว์และการประมงได้รับความเสียหาย จากสาเหตุของการขาดแคลนน้ำในการเลี้ยงสัตว์ซึ่งส่งผลต่อสุขภาพของสัตว์เลี้ยง เกิดโรคระบาด และผลผลิตทางปศุสัตว์และประมงไม่ได้คุณภาพ
  4. การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางเคมีของดิน จากสภาพความแห้งแล้งของผิวดิน และการระเหยของน้ำใต้ดิน ทำให้พื้นที่ทางการเกษตรกลายสภาพเป็นดินเค็ม ที่ไม่สามารถทำการเกษตรได้ หรือได้ผลผลิตต่ำ ไม่คุ้มค่า
  5. ปัญหาด้านสิ่งแวดล้อม เพราะการเกิดภัยแล้งในหลายพื้นที่มักเป็นตัวเร่งในการเกิดไฟป่าที่ยากต่อการควบคุม ส่งผลให้เกิดปัญหาหมอกควัน การคมนาคม การดำเนินชีวิต ตลอดจนเป็นปัจจัยเร่งให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสภาพภูมิอากาศ และภัยพิบัติที่ทวีความรุนแรงและมีแนวโน้มที่จะเกิดถี่มากยิ่งขึ้น
  6. การสูญเสียงบประมาณของภาครัฐสำหรับการเยียวยา และการแก้ปัญหา ซึ่งมีแนวโน้มที่จะเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง และทวีความรุนแรงมากขึ้นในทุกปี

การเตรียมตัวรับมือ

จากการคาดการณ์และสถิติการเกิดปัญหาภัยแล้งของประเทศไทย สามารถจำแนกการเตรียมรับมือและการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นออกเป็น 3 รูปแบบ ได้แก่

  1. การเตรียมรับมือป้องกันโดยอาศัยระบบโครงสร้างพื้นฐานเป็นเครื่องมือ เช่น การสร้างฝายชะลอน้ำ พื้นที่กักเก็บน้ำ ระบบระบายน้ำที่มีคุณภาพ
  2. การแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า ได้แก่ การเตรียมการเพื่อช่วยเหลือ บรรเทาทุกข์แก่ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบจากภาวะภัยแล้ง เช่น การแจกจ่ายน้ำดื่ม การขุดเจาะน้ำบาดา การทำฝนเทียม
  3. การเตรียมรับมือและแก้ปัญหาในระยะยาว เป็นการแก้ปัญหาภายใต้แนวคิดของการพัฒนาอย่างยั่งยืน เพื่อการสร้างสมดุลทางธรรมชาติที่เหมาะสมเช่น การปลูกป่า การรักษาสมดุลธรรมชาติ การลดใช้พลังงานเชื้อเพลิงที่ส่งผลให้เกิดปรากฏการณ์ภาวะเรือนกระจกและการเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศ